تحقیق مقاله خداوند یکتاست

مقدمه:

توحید، شاخه‏هاى مختلفى دارد. یکى از شاخه‏هاى توحید، توحید ذاتى است توحید ذاتى بدین معناست که ذات خداوند یکتاست و شریکى ندارد. در قرآن مجید به توحید ذاتى به طور مستدل اشاره شده است.در اینجا برخى از این آیات با تفسیر حضرت علامه طباطبایى (ره)تقدیم مى‏گردد.

قل من رب السموات و الارض قل الله قل ا فاتخذتم من دونه اولیاء لا یملکون‏لانفسهم نفعا و لا ضرا.

این آیه بخاطر اینکه رسول خدا را فرمان مى‏دهد به اینکه با مشرکین احتجاج کند، درحقیقت به منزله خلاصه آیات سابق است.

زیرا آیات سابق با روشن‏ترین بیان این معنا را خاطرنشان مى‏کردند که: تدبیر آسمانهاو زمین و آنچه در آنها است با خداست، همچنانکه خلقت و پیدایش آنها از او مى‏باشد، و اوست مالک آن‏چیزهایى که خلایق بدان نیازمندند، و تدبیر آنها هم ناشى از علم و قدرت و رحمت اوست، وهر چیز غیر از او مخلوق و مدبر)به فتح با)است و مالک هیچ نفع و ضررى براى خود نیست.و این بیان‏نتیجه مى‏دهد که تنها او رب است و بس.

اینک بعد از آن بیان، به پیغمبرش دستور مى‏دهد که نتیجه آن را بر مشرکین مسجل‏نموده، بعد از تلاوت آیات سابق و روشن شدن حق از ایشان بپرسد: من رب السموات‏و الارض - کیست آنکه مالک و مدبر بر امر آسمانها و زمین و موجودات در آنها است؟آنگاه‏دستورش مى‏دهد که خودش در جواب بگوید: الله، چون مشرکین معاند و لجباز بودند و حاضرنبودند به آسانى به توحید و یگانه بودن رب اقرار کنند، علاوه بر این بطور تلویح مى‏فهماند که‏مشرکین حجت و استدلال سرشان نمى‏شود، و حرف به خرجشان نمى‏رود.

آنگاه به کمک آن نتیجه، نتیجه دومى را گرفته که مساله بطلان شرک آنان را به روشن‏ترین‏بیان اثبات مى‏نماید، و آن نتیجه این است که: مقتضاى ربوبیت‏خدا - که با دلائل سابق اثبات شد -این‏است که خود او مالک نفع و ضرر باشد، پس هر چه جز اوست مالک نفع و ضررى براى خود نیست تا چه‏رسد براى غیر خود، پس اتخاذ ربى غیر از خداى تعالى، و فرض اینکه غیر او کسانى اولیاى امور بندگان‏باشند، یعنى مالک نفع و ضرر ایشان باشند، در حقیقت فرض اولیائى است که اولیاء نباشند، چون‏گفتیم اولیاى مفروض، مالک نفع و ضرر خود نیستند تا چه رسد به نفع و ضرر دیگران.

این است آن معنایى که از تفریع جملهقل ا فاتخذتم من دونه اولیاء لا یملکون‏لانفسهم نفعا و لا ضرابر آیات سابق استفاده مى‏شود، و غرض از تفریع مذکور همین است، ومعناى آن این است که وقتى خداوند سبحان رب آسمانها و زمین باشد دیگر اعتقاد و ادعاى(توحید خالق به معناى توحید رب است و با اعتقاد به وحدانیت‏خالق، اعتقاد به ربوبیت ارباب و آله مورد ندارد)اینکه غیر خدا چیزهاى دیگرى اولیاء باشند ادعائى است که خودش تکذیب کننده خود است، و معنایش این است که در عین داشتن ولایت، ولایت نداشته باشند، و این خود تناقض صریح‏است به اینکه اولیائى غیر اولیاء و اربابى بدون ربوبیت باشند.

و اگر در آنچه گذشت که گفتیم آیه مورد بحث به منزله خلاصه‏گیرى از آیات قبلى‏است دقت کنیم خواهیم دید که برگشت مفاد آیه همانند این است که بگوئیم :حال که آنچه‏گفتیم معلوم شد، بگوئید ببینیم کیست پروردگار آسمانها و زمین غیر از خدا؟آیا هنوز هم غیر ازخدا اولیائى که مالک نفع و ضررى نیستند مى‏گیرید؟

و اگر بجاى جمله بالا فرمود: بگو آیا هنوز هم...و خلاصه بجاى تفریع، پیغمبرش‏را دستور مى‏دهد که چنین و چنان بگو، و چند بار هم کلمهبگورا تکرار کرده بدین منظور بوده‏که بفهماند مشرکین با پلیدى جهل و عنادى که دارند لایق این نیستند که خدا ایشان را مستقیمامورد خطاب قرار دهد، و این خود از لطائف نظم قرآن کریم است.

قل هل یستوى الاعمى و البصیر ام هل تستوى الظلمات و النور.

بعد از آنکه در آیات قبل حجت را بر مشرکین اتمام نمود در این آیه به                رسول خدا)ص)دستور مى‏دهد که این دو مثال را براى ایشان بزند، با یکى حال مؤمن و کافررا بر ایشان مجسم سازد و بفرماید: کافر که با وجود تمامیت‏حجت‏حق و با وجود آیات بینات، تسلیم حق نمى‏شود، با همان حجتها کور مى‏شود، و مؤمن با همان آیات بینات بینا مى‏شود، وهیچ عاقلى این دو را یکسان نمى‏داند.و با دومى وضع ایمان و کفر را بیان کند و بفرماید: کفربه حق، ظلمات است، و ایمان به حق، نور است، و هیچ عاقلى کافر را که در آن ظلمات، ومؤمن را که در آن نور قرار دارد مساوى نمى‏داند.

پس مشرکین هم اگر عقل سلیمى - که مدعى آنند - مى‏داشتند در برابر حق تسلیم شده ازباطل دست برمى‏داشتند و به خداى واحد ایمان مى‏آوردند.

ام جعلوا لله شرکاء خلقوا کخلقه...و هو الواحد القهار.

گفتار خداى تعالى با مشرکین، در آیات قبل در سیاق خطاب بود، ولى در این آیه‏ناگهان سیاق عوض شده حالت غیبت به خود مى‏گیرد و بجاى اینکه بفرماید: جعلتمو یاعلیکمفرمودهجعلواو یاعلیهم، این التفات براى این بود که بفهماند از اینجا دیگرروى سخن با ایشان نیست، بلکه با رسول خدا)ص)است، و از رسول‏خدا(ص)هم نخواسته که آن را به مشرکین القاء کند.

آنگاه در جواب احتمالى که جمله بالا متضمن آن است دوباره مانند سیاق قبل، به رسول خدا)ص(دستور مى‏دهد که جواب را به ایشان القاء کند، و فرموده: قل الله‏خالق کل شى‏ء و هو الواحد القهار، تا دلالت کند بر اینکه سؤالام جعلواکه متضمن احتمال‏باطل مذکور بود از رسول خدا)ص(شده نه از مشرکین، و مقصود این است که                  به‏رسول خدا)ص(توحید خالق را ابتداء به ایشان القاء کند نه به عنوان جواب، سرش هم همین است که مشرکین نیز به مفاد آیهو لئن سالتهم من خلق السموات و الارض‏لیقولن الله (1) و نیز آیات دیگر، خالق را یکى مى‏دانستند، و اگر رسول خدا)ص(ازایشان سؤال مى‏کرد، جواب صحیح مى‏دادند و دیگر زمینه‏اى براى القاء توحید باقى نمى‏ماند.

آرى بت‏پرستان معتقد نبودند به اینکه خداوند در خلقت و ایجاد عالم شریک دارد، بلکه مخالفتشان با اسلام در توحید ربوبیت بود نه در توحید الوهیت به معناى خلق و ایجاد.

و همینکه به توحید خالق و موجد تسلیم بوده و خلقت و ایجاد را منحصر در خدامى‏دانسته‏اند خود مبطل اعتقاد ایشان به شرکاى در ربوبیت بود، و حجت را علیه ایشان تمام‏مى‏کرد، چون وقتى خلق و ایجاد فقط و فقط از آن خدا باشد دیگر هیچ موجودى استقلال دروجود و در علم و قدرت نخواهد داشت، و با نبود این صفات کمالیه، ربوبیت معنا ندارد.

پس مشرکین هیچ راهى براى اعتقاد به ربوبیت غیر خدا ندارند، مگر آنکه توحید خالق‏را انکار نموده و سهمى از خلقت و ایجاد را براى آلهه خود نیز قائل باشند، ولى قائل نبودند، وهمین زمینه باعث‏شد که خداوند احتمال باطل مذکور را تنها براى پیغمبرش بیان بکند، ومشرکین را در بیان آن.مخاطب قرار ندهد، و پیغمبرش را هم مامور به نقل آن نکند.

بنا بر این، در جملهام جعلوا لله شرکاء خلقوا کخلقه فتشابه الخلق علیهمگویا به‏پیغمبرش فرموده: حجت در وحدانیت ربوبیت، بر علیه مشرکین تمام است، چون تنها خداآفریدگار و ایجاد کننده عالم است، و ایشان چاره‏اى ندارند جز اینکه بگویند شرکائى که ایشان‏معتقد به ربوبیت آنها هستند در امر خلقت نیز با خدا شریکند، و آیا ایشان چنین اعتقادى دارند؟